Kobiety w SZ RP – statystyki

Lata 2016-2017
Decyzją Nr 258/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 sierpnia 2016 r.w sprawie utworzenia i funkcjonowania Rady ds. Kobiet w resorcie obrony narodowej z dniem 30 września 2016 r. nastąpiło rozwiązanie Rady (wybranej na podstawie decyzji Nr 464/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 listopada 2014 r.)

Kadencja nowo wybranej Rady ds. Kobiet rozpoczęła się z dniem 1 października 2016 r. w wyniku przeprowadzenia zebrań wyborczych w komórkach i jednostkach organizacyjnych MON. W listopadzie 2016 r. odbyło się posiedzenie wyborcze nowo wybranej Rady ds. Kobiet, podczas którego została wybrana nowa Przewodnicząca Rady ds. Kobiet w Resorcie obrony narodowej – ppłk Beata Targońska (w stopniu mjr, psycholog z Żandarmerii Wojskowej), która z dniem 1 stycznia 2017 r. objęła obowiązki na zajmowanym stanowisku.

Rada ds. Kobiet w SZ RP – adres i kontakty:
00-911 Warszawa, Al. Niepodległości 218

1. Przewodnicząca Rady ds. Kobiet (od 1 stycznia 2017)- ppłk Beata Targońska (psycholog, ZW), tel. 261.840.200, e-mail: btargonska[at]mon.gov.pl

2. Pełnomocnik MON ds. Wojskowej Służby Kobiet (od 8 marca 2016)- mjr Anna Pęzioł-Wójtowicz (WL), tel. 261.871.336, e-mail: apeziol[at]mon.gov.pl

3. Wiceprzewodnicząca Rady ds. Kobiet – kpt. Joanna Jaworska, tel. 261.879.928

4. Wiceprzewodnicząca Rady ds. Kobiet – kpt. mar. Anna Siudak, tel. 261.267.151

W 2017r. Rada ds. Kobiet w SZ RP składa się z 18 członkiń – przedstawicielek Ministerstwa Obrony Narodowej, Dowództwa Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych, Żandarmerii Wojskowej, Dowództwa Operacyjnego Rodzajów Sił Zbrojnych, Dowództwa Garnizonu Warszawa oraz uczelni wojskowych.

Rada realizuje zadania na podstawie decyzji Nr 258/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 sierpnia 2016 r. w sprawie utworzenia i funkcjonowania Rady ds. Kobiet w resorcie obrony narodowej. Od kwietnia 2016 portale MON tj. wojsko-polskie.pl i polska-zbrojna.pl nie publikują informacji o służbie kobiet-żołnierzy, organ z MON istnieje, ale działań niestety nie widać.

Lata 1999-2015
Zawodową służbę wojskową w Siłach Zbrojnych RP we wszystkich trzech korpusach osobowych pełniło 4.484 żołnierzy – kobiet. Uczelnie wojskowe przyjmują kobiety od 1999r. tj. od przystąpienia Polski do NATO. Kobiety-żołnierze stanowią 4,69 proc. armii SZ RP tj. 4.690 żołnierzy (stan z 9.08.2016 r.) Dane nie uwzględniają kandydatek do OT oraz studentek uczelni tj. WAT (Warszawa), ASzW (Warszawa), WSWL (Wrocław), WSOSP (Dęblin). Przewodniczącą Rady ds. Kobiet w SZ RP i Pełnomocnikiem MON ds. służby wojskowej kobiet była kmdr Bożena Szubińska, obecnie po przejściu do rezerwy jest Przewodniczącą Rady Naukowej MILWomen.pl

Działalność Rady ds. Kobiet w SZ RP w latach 1999-2016

kobiety_w_sz_rp_fot_mon
Fot. MON/zoom.mon.gov.pl

Stan ewidencyjny kobiet-żołnierzy wg. danych Departamentu Kadr MON:
1. Korpus oficerski – 1213 (27 proc.)
2. Korpus podoficerski – 794 (17,7 proc.)
3. Korpus szeregowych – 2477 (55,24 proc.)

Stan ewidencyjny kobiet-żołnierzy zawodowych w stopniach wojskowych:
– w randze generała – 0 (0 proc.)
– w randze pułkownika – 11 (0,25 proc. wśród kobiet-żołnierzy)
– w randze podpułkownika – 33 (0,74 proc.)
– w randze majora – 117 (2,6 proc.)
– w randze kapitana – 272 (6.07 proc.)
– w randze porucznika – 402 (8,97 proc.)
– w randze podporucznika – 378 (8,43 proc.)
– podoficerów – 794 (17,7 proc.)
– szeregowych – 2 477 (55,24 proc.)

Według stanu na dzień 26.08.2013 r. w Siłach Zbrojnych służyło 90 generałów i ani jednej kobiety w stopniu generała, a także w 2016r. (0 proc. w skali armii).

Dostęp do szkolnictwa wojskowego:
Od 1999 r. kobiety mają możliwość podjęcia nauki w szkołach wojskowych, czyli akademiach wojskowych, wyższych szkołach oficerskich i szkołach podoficerskich. Egzamin ze sprawności fizycznej jest odpowiednio zróżnicowany ze względu na płeć, natomiast z wiedzy jest identyczny dla obu płci.

Limit miejsc w szkołach wojskowych uzależniony jest od potrzeb Sił Zbrojnych i jest ogłaszany corocznie w formie rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej w sprawie limitów miejsc na kierunki studiów dla kandydatów na żołnierzy zawodowych w poszczególnych uczelniach wojskowych oraz w decyzji Ministra Obrony Narodowej w sprawie naboru na szkolenie wojskowe kandydatów na oficerów (tzw. studium oficerskie).

W powyższych dokumentach limity nie są rozdzielane ze względu na płeć. Absolwentki szkół średnich mogą ubiegać się o przyjęcie do uczelni wojskowych na studia stacjonarne, natomiast absolwentki cywilnych uczelni – o przyjęcie do studium oficerskiego realizowanego w zależności od potrzeb w dwóch uczelniach: Wrocławiu (Wojska Lądowe) i Dęblinie (Siły Powietrzne).

Studentki:
W szkołach wojskowych w tzw. służbie kandydackiej, uczy się obecnie 460 kobiet.

Stan ewidencyjny kobiet-żołnierzy zawodowych w korpusach osobowych:
– wojsk lądowych – 643
– sił powietrznych – 427
– marynarki wojennej – 146
– wojsk specjalnych – 21
– łączności i informatyki – 580
– kryptologii i cyberbezpieczeństwa – 12
– rozpoznania i walki radioelektronicznej – 138
– przeciwlotniczy – 131
– inżynierii wojskowej – 206
– obrony przed bronią masowego rażenia – 81
– logistyki – 852
– medyczny – 536
– żandarmerii wojskowej – 100
– sprawiedliwości i obsługi prawnej – 36
– finansowy – 23
– wychowawczy – 97
– ogólny – 353
– nieokreślony – 102

oprac. Halina Kustosz, e-mail: h.kustosz[at]milwomen.pl na podstawie danych BIP MON publikowanych corocznie.

Film G.I.Jane

G.I. Jane (1997) film wojenny w reżyserii Ridleya Scotta (twórcy filmu „Gladiator”), który opowiada o ówczesnych problemach dyskryminacji kobiet w wyspecjalizowanych jednostkach wojskowych. Jest poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie o miejsce kobiet we współczesnych siłach zbrojnych.

Opis filmu:
Oficer wywiadu Marynarki Wojennej USA – Jordan O’Neil (Demi Moore) jako pierwsza w historii kobieta podejmuje wyzwanie dorównania mężczyznom w elitarnej jednostce wojskowej Navy Seals. Jednostka ta przeprowadza tajne i skomplikowane operacje wojskowe, wielu mężczyzn nie wytrzymuje tej służby. Równolegle w senacie amerykańskim rozpoczyna się kampania dot. służby kobiet w jednostkach liniowych. Bohaterka otrzymuje propozycje, na którą zgadza się i zostaje przeniesiona do obozu ćwiczebnego. Chce udowodnić, że kobiety mogą być tak samo dobre w walce jak mężczyźni, i że niesłusznie odsunięto ją od operacji Pustynna Burza. Szybko zorientuje się, że jej sukces byłby nie na rękę wielu wysoko postawionym politykom i wojskowym. Reżyser filmu, Ridley Scott wspaniale ukazuje czym tak naprawdę jest Navy SEALs oraz umiejętnie łączy kino akcji z polityczną intrygą i problemami kobiet służących w jednostkach wojskowych.

Porucznik O’Neil jako jedyna ze swego rocznika nie wzięła udziału w operacji Pustynna Burza. Pewnie dlatego, że jest kobietą. Po powrocie z wojny jej koledzy błyskawicznie awansowali, także jej narzeczony. Podrażniona ambicja Jordan cierpi. Pewnego razu dostaje propozycję od senator Lillian DeHaven (Anne Bancroft), aby przejść szkolenie w elitarnej jednostce komandosów „Navy Seals”. Szkolenie to będzie okazją dla kapitan O’Neil, aby udowodnić, że niesłusznie nie dopuszczono jej do udziału w działaniach wojennych podczas operacji „Pustynna Burza”, a dla pani senator – że rząd powinien dopuścić kobiety do walki w pierwszej linii. Jordan trafia do jednostki szkoleniowej prowadzonej przez sierżanta Johna Urgayle’a (Viggo Mortensen), który jest szczególnie wymagający i i uprzedzony do kobiet w wojsku.

Sadystyczny dowódca – sierżant prowadzący szkolenie bezlitośnie znęca się nad por. O’Neil, ale ona znosi fizyczne i psychiczne tortury. Od początku bohaterka musi walczyć nie tylko z morderczym szkoleniem i własnymi słabościami, ale także z uprzedzonymi do niej instruktorami i kolegami z jednostki. Z czasem okazuje się, że wytrzyma w obozie dłużej niż nie jeden mężczyzna. W między czasie prasa rozpisuję się o niej, nadając przydomek G. I. Jane. Jej losy w jednostce śledzi senator Lillian De Haven, która walką o zrównanie szans kobiet i mężczyzn w wojsku chce zdobyć popularność. Pentagon nie zgadza się z panią senator i liczy, że O’Neil nie zniesie ciężkiej służby, podda się i odejdzie z jednostki.

Politycy i wojskowi nie docenili jednak siły woli por. Jordan O’Neil, która przetrwa najgorsze, a później będzie dowodziła oddziałami w niebezpiecznej akcji. Dowiedzie w ten sposób swojej przydatności i zyska w środowisku wojskowym, politycznym i medialnym szacunek.

Opinie kobiet-żołnierzy:
Cytat: „Dopiero od stycznia 2016r. kobiety w siłach zbrojnych USA mogą służyć na wszystkich stanowiskach. Decyzja Sekretarza obrony USA o otwarciu kobietom wrót do służby w najbardziej elitarnych jednostkach była głośno krytykowana przez korpus piechoty morskiej. W dalszym ciągu spory procent żołnierzy Marines uważa, że integracja kobiet przyczynia się do obniżenia zdolności bojowej.” (dane autorki znane Redakcji MILW)

A co inni sądzą?

oprac. Wasz korespondent Halina Kustosz, e-mail: h.kustosz[at]milwomen.pl

Rada ds. Kobiet w SZ RP

rada_ds_kobietNa Zachodzie kobiety mogły wstępować do wojska już od lat 60-tych, w Polsce poza powszechną mobilizacją wstęp do armii mieli tylko panowie. Od 1999 r. tj. członkostwa Polski w NATO, kobiety mogą studiować na uczelniach wojskowych, a w resorcie Obrony Narodowej powołana została Rada ds. Kobiet w SZ RP.

Rada ds. Kobiet w Siłach Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej jest organem opiniodawczo-doradczym Ministra Obrony Narodowej w kwestiach wojskowej służby kobiet. Rada Kobiet w SZ RP jest przedstawicielem całego środowiska żołnierzy-kobiet grupę 2706 osób (2,86%, stan na dzień 30.09.2013r.) obejmujących służbę stałą i terminową oraz kontraktową i kandydacką.Rada reprezentuje przedstawicielki żołnierzy-kobiet wszystkich korpusów i specjalności, nie dzieląc żołnierzy ze względu na korpusy: oficerski, podoficerski oraz szeregowych. W jej składzie są przedstawicielki wybrane z poszczególnych komponentów SZ i RSZ reprezentując ministrowi ON wszystkie kobiety w ramach sprawowanych mandatów. Rada zajmuje się również problemami kandydatek na żołnierzy ze szkół wojskowych. W składzie Rady są przedstawicielki podchorążych ze wszystkich szkół wojskowych.

Rada ds. Kobiet w SZ RP, adres:
00-911 Warszawa, Al. Niepodległości 218

1. Przewodnicząca Rady ds. Kobiet
ppłk Beata Targońska, tel. 261.840.200 e-mail: btargonska[at]mon.gov.pl (12.01.2017 adres nie był w systemie)

2. Pełnomocnik MON ds. Wojskowej Służby Kobiet
mjr Anna Pęzioł-Wójtowicz, tel. 261.871.336, e-mail: apeziol[at]mon.gov.pl

3. Wiceprzewodnicząca Rady ds. Kobiet
kpt. Joanna Jaworska, tel. 261.879.928

4. Wiceprzewodnicząca Rady ds. Kobiet
kpt. mar. Anna Siudak, tel. 261.267.151

Działania Rady – wojsko jako środowisko zawodowe zdominowane jest przez mężczyzn i nie miało doświadczeń z zakresem potrzeb i oczekiwań żołnierzy-kobiet, wówczas było ich ok.300, a obecnie prawie dziesięciokrotnie więcej. To głównie ta grupa identyfikuje przeszkody i bariery w służbie wojskowej i wskazuje kierunki zmian. Decydentami oceniającymi proponowane zmiany zgłaszane przez Radę są oczywiście panowie ;-). Rada podejmuje i realizuje działania polegające na systematycznym włączaniu problematyki płci do wszystkich strategii i działań na etapie planowania, wdrażania, monitorowania i ewaluacji oraz formułowania ogólnej polityki zarządzania zasobami osobowymi Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z aktualnym ustawodawstwem krajowym i unijnym.

Realizując zadania Rada w szczególności monitoruje warunki służby kobiet, wpływ specyfiki stanowisk służbowych na zdrowie oraz przebieg służby, podnoszenie kwalifikacji, wpływ macierzyństwa na rozwój służbowy, obszary stanowisk niewskazane dla służby kobiet, proces integracji kobiet w środowisku, a także zjawiska i zachowania dyskryminujące kobiety w służbie.

Powołanie Rady ds. Kobiet w SZ RP nastąpiło w oparciu o decyzję Ministra Obrony Narodowej nr 157/MON z dnia 6 maja 2009r. na podstawie §2 pkt. 14 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1996r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. Nr 94 , poz. 426). Rada ds. Kobiet w SZ RP powstała w 1999r. na podstawie decyzji nr 22 Podsekretarza Stanu do Spraw Społecznych i Parlamentarnych z dnia 25 listopada 1999r. między innymi w odpowiedzi na zapotrzebowanie reprezentowania środowiska polskich kobiet żołnierzy i podjęcia współpracy z bliźniaczą strukturą funkcjonującą w sojuszu północno- atlantyckim od 1973r. jako Komitet ds. Kobiet w SZ NATO (Committee on Women in NATO Forces), zatwierdzony przez Komitet Wojskowy  decyzjami MC 249 z 1976r. oraz MC 281 z 1977r.

Przewodnicząca Rady i Pełnomocnik MON ds. Wojskowej Służby Kobiet

Motto: „Polsce – służyć, innowacje dla Sił Zbrojnych RP i Policji-promować, tworzyć i skutecznie wdrażać, obywateli-skutecznie informować i edukować.”-MILWomen.pl, członek Innovation Hub NATO.

Obecnie w armii RP jest tylko 4,6 proc. kobiet-żołnierzy i nadal Polska zajmuje ostatnią pozycję w rankingu krajów członkowskich NATO pod względem ilości kobiet-żołnierzy.

Tendencja zwiększenia udziału kobiet na rzecz bezpieczeństwa widoczna jest w polityce wielu krajów na całym świecie.

Kobiety będące Ministrami (en. Minister for Defence):
1. Niemcy – Ursula Gertrud von der Leyen (ur. 1958), w 1987 ukończyła studia medyczne, niemiecka polityk, działaczka Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU), posłanka do Bundestagu, w latach 2005–2009 minister ds. rodziny, osób starszych, kobiet i młodzieży, od 2009 do 2013 minister pracy i spraw społecznych, od 2013 minister obrony Niemiec.
2. Norwegia – Anne-Grete Hjelle Strøm-Erichsen (ur. 1949) z Norweskich Sił Zbrojnych (norw. Forsvaret), absolwentka Wyższej Szkoły w Bergen uczelni współpracującej w ramach programu stypendialnego Erasmus z niepubliczną Wyższą Szkołą Ekonomii i Innowacji w Lublinie (WSEI), założonej przez Fundację OIC Poland. Anne-Grete Hjelle Strøm-Erichsen jest inżynierem (przez 20 lat pracowała w IT) i politykiem, działaczką Partii Pracy, w latach 2005–2009 i 2012–2013 była ministrem obrony, od 2009 do 2012 minister zdrowia i opieki społecznej. Naczelnym dowódcą jest formalnie król Harald V, a faktycznie Szef Sztabu Generalnego gen. Sverre Diesen. Norwegia jest członkiem NATO od 1949.
3. Włochy – Roberta Pinotti (ur. 1961) b. nauczycielka filologii, włoska polityk, działaczka samorządowa, parlamentarzystka, od 2014 minister obrony Włoch.
4. Australia – Marise Ann Payne (ur. 1964) z Australian Defence Force, australijska polityk, członkini Liberalnej Partii Australii (LPA). Od 21 września 2015 jest pierwszą w historii kobietą na stanowisku ministra obrony Australii
5. Japonia – Tomomi Inada (ur. 1959), ministrem ON jest od 3.08.2016 Tomomi Inada – adwokat i polityk z Partii Liberalno-Demokratycznej.

Kobiety w stopniu generała to m.in.:
1. Europa – Polska: gen. bryg. Maria Stanisława Wittek, ps. „Mira” (1899-1997), pierwsza kobieta generał w historii Wojska Polskiego.
2. Azja – Chiny: gen. Li Zhen, awansowana do stopnia generała w 1955 roku i przez 33 lata (do 1988) była jedyną kobietą, służącą jako generał w armii chińskiej.

Rada Kobiet w SZ RP, jako społeczny organ doradczy kierownictwa resortu Obrony Narodowej, została powołana Decyzją Nr 22/MON Podsekretarza Stanu ds. Społecznych i Parlamentarnych z dn. 25.11.1999r. Członkinie Rady działają społecznie (etat miała jedynie Przewodnicząca – stan z lat 1999-2015) na rzecz własnego środowiska utrzymując na bieżąco kontakty z żołnierzami-kobietami w celu poprawy efektywności ich funkcjonowania w Siłach Zbrojnych RP, poprzez wpływanie na usuwanie barier na drodze karier służbowych kobiet i proponowanie rozwiązań systemowych poprawiających warunki ich służby – poinformował MILWomen.pl Dyrektor Departamentu Zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi gen bryg. dr Jarosław Kraszewski.

Funkcjonowanie Rady wynika z przynależności Polski do NATO i UE, obliguje RP do podjęcia działań mających na celu dostosowanie się Polski do wymogów prawa europejskiego, m.in. zapobiegania wszelkiego rodzaju dyskryminacji, w tym ze względu na płeć oraz dostosowanie się do rezolucji nr 1325 ONZ z 2000 r. wzywającej do zwiększenia udziału kobiet na rzecz bezpieczeństwa i pokoju na świecie.

Decyzją Nr 464/MON z dnia 25.11.2014 w sprawie utworzenia i funkcjonowania Rady ds. Kobiet w resorcie Obrony Narodowej utworzono etat Przewodniczącej Rady-Pełnomocnika MON w Departamencie Wychowania i Promocji Obronności, likwidując funkcję Sekretarza Rady.

Intryguje mnie strategia MON – W listopadzie 2014r. MON zmienił nazwę (dotychczas nikt nie chce/nie może poinformować jaki jest cel zmiany nazwy) z „Rady ds. Kobiet w Siłach Zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej” na „Rada ds. Kobiet”. Czy skład Rady ma poszerzyć się o osoby cywilne na stanowiskach „innych” niż służba w armii, obejmując np. sekretarki oficerów? – stale zadaję pytania MON. W jakim celu MON podzielił funkcje Rady na dwa etaty, jaka jest struktura zależności i zakres zadań oraz odpowiedzialności Przewodniczącej Rady w stopniu ppłk podległej podsekretarzowi i Pełnomocnika w stopniu mjr podległej ministrowi – tego jeszcze nie wiemy. Negatywny efekt takiej strategii MON to „zmniejszenie mocy” organu społecznego jakim była Rada ds. Kobiet w SZ RP w latach 1999-2015. Która osoba-Przewodnicząca czy Pełnomocnik będzie reprezentować kobiety-żołnierzy Polski na konferencjach NATO-skich? Spytam o to w MON.

Przewodniczącą Rady ds. Kobiet w Siłach Zbrojnych RP (w latach 1999-2015 była równolegle Pełnomocnikiem MON) jest – decyzją min. Antoniego Macierewicza z dniem 01. stycznia 2017 – ppłk Beata Targońska (do 31 grudnia 2016 mjr Żandarmerii Wojskowej, psycholog). Przewodnicząca Rady ma etat w strukturach Departamentu Edukacji, Kultury i Dziedzictwa MON dyr. Sławomira Frątczaka, podlega podsekretarzowi v-ce min. Fałkowskiemu.

V-ce Przewodnicząca Rady ds. Kobiet w SZ RP (obecnie funkcji tej nie pełni) była por. Kinga Krawczyk-Sadurska (Al. Niepodległości 218, tel.261.569.321).

Pełnomocnikiem ministra ON ds. kobiet na służbie w Siłach Zbrojnych RP – decyzją Nr 44/MON min. Antoniego Macierewicza z dniem 8.marca 2016 jest – mjr Anna Pęzioł-Wójtowicz. Pełnomocnik MON ma etat w strukturach Centrum Operacyjnego MON, podlega ministrowi Macierewiczowi.

Mjr Anna Pęzioł-Wójtowicz (ur. 1981, w Kraśniku) – absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego na kierunku stosunki międzynarodowe – dyplomacja, stypendystka Uniwersytetu w Antwerpii. Ukończyła podyplomowe studia z zakresu służby zagranicznej, obecnie odbywa studia doktoranckie w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Mjr Pęzioł-Wójtowicz nie jest członkinią Rady ds. Kobiet w SZ RP. Dotychczas (od 1999r.) Przewodnicząca Rady ds. Kobiet w SZ RP była jednocześnie Pełnomocnikiem ministra ON reprezentując środowisko kobiet-żołnierzy.

Podstawa prawna powstania Rady ds. Kobiet w SZ RP:
1. Zobowiązanie MON wobec NATO w 1999 r.
2. Decyzja Nr 22 Podsekretarza Stanu ds. Społecznych i Parlamentarnych MON z dn. 25.11.1999r
3. Rezolucja nr 1325 ONZ z 2000r.

mjr_Anna_Peziol_Wojtowicz
Kariera Pełnomocnika min. ON – mjr dr. Anny Pęzioł-Wójtowicz
Służbę wojskową rozpoczęła jako podchorąży w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Lądowych we Wrocławiu w 2005 roku. Po ukończeniu szkoły oficerskiej pełniła służbę wojskową na stanowiskach:
1. dowódcy plutonu zmechanizowanego w Polsko-Litewskim Batalionie Sił Pokojowych w Orzyszu,
2. oficera prasowego 16 Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej,
3. młodszego specjalisty w Departamencie Wojskowych Spraw Zagranicznych Ministerstwa Obrony Narodowej, Sekretariacie MON oraz w Centrum Operacyjnym MON.

Żródło: Redakcja MILWomen.pl, MON, Wojsko-Polskie.pl.

oprac. Halina Kustosz, e-mail: h.kustosz[at]milwomen.pl